مدل HFACS (Human Factors Analysis and Classification System)

HFACS یا سیستم تحلیل و طبقه‌بندی عوامل انسانی یک چارچوب تحلیلی برای بررسی و طبقه‌بندی عوامل انسانی موثر در وقوع حوادث است. این مدل بر اساس نظریه مدل پنیر سوئیسی جیمز ریزن توسعه یافته و در ابتدا برای بررسی حوادث در صنعت هوانوردی طراحی شد، اما امروزه در صنایع مختلف از جمله نفت و گاز، حمل و نقل، تولید، ساخت‌وساز و سیستم‌های مدیریت HSE مورد استفاده قرار می‌گیرد.

هدف اصلی HFACS شناسایی و تحلیل خطاهای انسانی در سطوح مختلف سازمان است تا علاوه بر خطاهای فردی، عوامل مدیریتی، سازمانی و محیطی که در ایجاد حادثه نقش دارند نیز مشخص شوند.

اهداف مدل HFACS

• شناسایی عوامل انسانی موثر در وقوع حوادث
• تحلیل خطاها در سطوح مختلف سازمان
• جلوگیری از تمرکز صرف بر خطای فردی
• شناسایی ضعف‌های مدیریتی و سازمانی
• کمک به تدوین اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه

ساختار مدل HFACS

مدل HFACS عوامل موثر در وقوع حوادث را در چهار سطح اصلی طبقه‌بندی می‌کند:

1. اعمال ناایمن (Unsafe Acts)

این سطح شامل خطاها و تخلفات کارکنان در خط مقدم عملیات است که به طور مستقیم باعث وقوع حادثه می‌شوند.

• خطاهای مهارتی (Skill-Based Errors)
• خطاهای تصمیم‌گیری (Decision Errors)
• خطاهای ادراکی (Perceptual Errors)
• تخلفات (Violations)

2. شرایط پیش‌زمینه برای اعمال ناایمن (Preconditions for Unsafe Acts)

این سطح شامل شرایطی است که زمینه بروز خطاهای انسانی را فراهم می‌کند.

• عوامل محیطی (نور، صدا، شرایط کاری)
• عوامل فیزیولوژیکی و روانی کارکنان
• خستگی و استرس کاری
• ضعف در ارتباطات و کار تیمی

3. نظارت ناایمن (Unsafe Supervision)

این سطح مربوط به ضعف‌های مدیریتی در سطح سرپرستی و نظارت است که می‌تواند باعث ایجاد شرایط ناایمن شود.

• نظارت ناکافی
• برنامه‌ریزی نامناسب عملیات
• عدم اصلاح مشکلات شناخته شده
• تخلفات نظارتی

4. تأثیرات سازمانی (Organizational Influences)

این سطح به عوامل کلان سازمانی اشاره دارد که می‌توانند بر ایمنی عملیات تأثیر بگذارند.

• سیاست‌ها و فرهنگ سازمانی
• مدیریت منابع
• فرآیندهای سازمانی
• اولویت‌های مدیریتی

کاربرد مدل HFACS در تحلیل حوادث

در فرآیند بررسی حوادث، مدل HFACS به تحلیلگران کمک می‌کند تا به جای تمرکز صرف بر خطای فردی، تمامی سطوح سازمانی را بررسی کنند. این رویکرد باعث می‌شود عوامل پنهان و سیستماتیک که در وقوع حادثه نقش دارند شناسایی شوند.

ارتباط HFACS با سیستم‌های مدیریت HSE

مدل HFACS در بسیاری از سیستم‌های مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی مانند ISO 45001 و HSE-MS به عنوان ابزاری برای تحلیل حوادث و بهبود سیستم‌های ایمنی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مدل به سازمان‌ها کمک می‌کند تا عوامل انسانی و مدیریتی موثر در حوادث را شناسایی کرده و اقدامات اصلاحی مؤثرتری اجرا کنند.

مزایای استفاده از مدل HFACS

• تحلیل جامع عوامل انسانی در حوادث
• شناسایی ضعف‌های مدیریتی و سازمانی
• بهبود سیستم‌های نظارت و مدیریت ایمنی
• کاهش احتمال تکرار حوادث مشابه
• ارتقای فرهنگ ایمنی در سازمان

به طور کلی، مدل HFACS یک ابزار قدرتمند برای درک نقش عوامل انسانی در حوادث و بهبود سیستم‌های مدیریت ایمنی در سازمان‌ها محسوب می‌شود.

تهیه و تنظیم توسط ( شرکت ایمنی صنعت پوشان کیان - برند علائم ایمنی پرشین ساین )